خیام نـیـشابوری در 29 اردیـبهشت 427 هجری شمسی (18 می 1048 میلادی) در نـیـشابور ایران متولد شد و در13 آذرماه 510 هجری شمسی (4 دسامبر 1131) بدرود حیات گفت.خیام را به عـنوان یک شاعـر، ستاره شناس ، ریاضیـدان و فیلسوف مشهور می شناسند. ولی خیام بـیـشتر برای رباعـیات خود شهرت جهانی دارد. در سال 1859 میلادی رباعـیات خیام بوسیله "ادوارد فـیتـز جرالد" به انگلـیسی ترجمه شد که تحولی شگرف و نگرشی جدید به زندگی را در اروپا به جای گذاشت.
خیام روشی را در هندسه کشف کرد که بوسیله آن معـادلات هندسی مکعـبی را با تـقـسیم کردن قطع مخروط بر محیط دایره بدست می آورد. کار خیام با جبر و هندسه در سراسر اروپا در قرون وسطی شهرت داشت. او هـمچـنیـن برای ترمیم و دوباره سازی سالنامه (تقویم) ایرانی همکاری کرد. هنگامی که ملک شاه مصمم شد که سالنامه ایرانی را بازسازی کند، عمر خیام جزو هشت دانشمندی بود که برای این کار استخدام شده بود. نـتیـجه آن در دوران جلالی (که بنام جلال الدین یکی از پادشاهان نامگذاری شده بود) محاسبه و شمارش زمان بود که از جولین پـیشی گرفت و به سبک گریگوری نزدیک شد. خیام سال را به 365.24219858156 روز محاسبه کرد. در اینجا یادآوری دو نکته کاملا ضروری است. اول اینکه نشان دهنده یک اطمینان باور نکردنی که بر پایه دقت و صحت و درستی است و دوم اینکه برجسته بودن او در دقت و صحت محاسبه سال است. طول مدت یکسال در اواخر قرن نوزدهم 365.242196 روز محاسبه شده بود که امروزه به 365.242190 روز محاسبه شده است.خیام در کتاب جبر خودش به موضوع دیگری اشاره می کند که اکنون موجود نیـست. در قسمت گمشده کتاب خیام به بحث و گفتگو درباره مثـلث پاسکال پرداخته شده ولی قبل از او هم به فاصله اندکی چـیـنیها به این موضوع اشاره کرده اند. در کتاب جبر خیام به حل معـادلات درجه دوم و خطی مبادرت شده به روشی که در عناصر اقلیدوسی هم می باشد. او به وسیله تقسیم کردن قطع مخروط با یک دایره این کار را انجام داد اما در دوره ای این روشها بوسیله یک نویسنده بنام ابوالجاد گفته شده بود. کار مهم دیگر خیام دادن تعـریف به نسبتها بود و ادامه دادن کار اقلیدوس که شامل تکثیر و ضرب نسبتها بود. نام خیام (خیمه دوز) ممکن است که از شغـل و حرفه پدرش مشتـق شده باشد. خیام تحصیلات خود را در عـلوم و فلسفه در نـیشابور و بلخ به خوبی گذرانـید و به سمرقـند رفت. جایی که رساله مهم خودش را در رابطه با جبر کامل کرد. نام او چنان پرآوازه شد که سلطان سلجوقی ملک شاه از او درخواست کرد که جای ستاره شناس او را گرفـته و نظارت ضروری را در رابطه با بازسازی سالنامه انجام دهد. او همچـنـین ماموریت یافت که رصد خانه ای در شهر اصفهان بنا کند و با دیگر ستاره شناسان همکاری کند. فـلسفه، تاریخ، ریاضی، طب و ستاره شناسی چیـزهایی بودند که این بزرگ مرد با استعـداد از آنها آگاهی داشت. متاسفانه مقدار کمی از نثرها و نوشته های او مانده که شامل مقـدار مختصری از رساله مبحث عـلوم ماوراالطبـیعـی و رساله او در رابطه با اقـلیدوس است. او در زمان خودش بسیار مشهور بود. (معـاصرش در این دوره حسن صباح بود) و این بـیشتر بخاطر مقاله هایش در رابطه با عـلوم بود.
امروزه صدها رباعی را به او نـسبت می دهند که خیلی از آنها جعـلی و ساختگی است اما هفـتاد و دو تا از آن رباعـیات كاملا درست و معـتبر هستـند که در کتاب شعـر شراب نـیشابور به قلم خود خیام است و همچنین کتاب رباعیات خیام نوشته صادق هدایت که رباعیات واقعی را به نگارش درآورده است. همچنین کتاب نوروزنامه در رابطه با تاریخ و آداب نوروز می باشد. آرامگاه این شاعـر و فیلسوف بزرگ و مشهور ایرانی در باغـی در نـیشابور است. این آرامگاه در سال 1341 هجری شمسی برابر با 1962 میـلادی ساخته شد.

خیام از دید بزرگان ایرانی و جهان

ارنست رنان: خیام نمونه برجسته آزاد اندیشی فکرآریایی بوده است. او پیوسته می کوشید تا گردن خود را از دست قوانین خشک و انعطاف ناپذیر اعراب رها کند. محقق روسی یوگنی برتلس در مقدمه کتابش درباره خیام می گوید: برهمگان واضح است که خیام ریاضی دان و فیلسوف ایرانی در روزگار خود با چه دشواریهایی روبرو بوده است. حتی مورخین شریعت اسلامی تفکرات او را مارهای زهرآگین و گزنده شریعت اسلام می دانستند. به نظر میرسد خیام در جلسات علمی اش سروده هایی جنجالی می گفته است که آنها از ترس حاکم شرع دهان به دهان آنرا چرخانده اند و امروز به ما رسیده است.
گفتار فلسفی این بزرگ مرد ایرانی در جهان امروز به تمام زبانهای دنیا ترجمه شده است و جهان به این پیر خرد ایرانی میبالد.پروفسور آرتور کریستن سن از میان 1213 رباعی موجود در کتابخانه های جهانی بریتانیا - ملی پاریس - برلن - لنین گراد اکسفرد و کلکته و نسخه های خطی مونس الاحرار که منسوب به خیام فیلسوف است تنها 121 رباعی را متعلق به خیام می داند. صادق هدایت نیز در سال 1313 دست به تحقیقات وسیعی درباره خیام زد. وی رباعیات اصلی را با مدارک جمع آوری نمود و چاپ کرد. فروغی نیز در سال 1320 کارهای بسیار مفید برای انتخاب رباعیات حقیقی خیام انجام داد و به چاپ رساند.تا سال 1960 نیز بیش از 3000 کتاب و رساله درباره خیام نوشته شده است. مجتبی مینویی مقالات به چاپ رسیده شده درباره خیام را تا سال 1929 بیش از 1500 مقاله می داند که فقط در آمریکا شمالی و اروپا چاپ شده است. منظومه فیتز جرالد (1875) که توسط این فرد انگلیسی جمع آوری شد را می توان نخستین اثر جهانی از خیام دانست که تبلیغ وسیعی در جهان توسط منظومه او انجام شد. استاد سعید نفیسی پس از تحقیقات وسیعی درباره خیام گفت رباعیات خیام تا سال 1925 ، 32 بار به انگلیسی، 16 بار فرانسه، 11 بار اردو، 12 بار آلمانی، 4 بار روسی، 4 بار ترکی، 5 بار ایتالیایی، 8 بار عربی، چند بار به ارمنی و سوئدی و دانمارکی ترجمه شد و تا امروز ثابت شده است که باعیاتش به تمام زبانهای زنده دنیا ترجمه شده است.